Του Κρίστοφερ Πιτσιλλίδη*
Μερικές φορές η ιστορία έχει χιούμορ.
Το 1836, όταν στις Ηνωμένες Πολιτείες εκατομμύρια μαύροι άνθρωποι ζούσαν ακόμη υπό το καθεστώς της δουλείας, ένας Αμερικανός επισκέπτης βρέθηκε στην Κύπρο και κατέληξε σε ένα συμπέρασμα που μάλλον δεν θα περίμεναν πολλοί σήμερα:
«Negroes here are not looked upon with that contempt which they are in America.»
Δηλαδή:
«Οι μαύροι εδώ δεν αντιμετωπίζονται με την περιφρόνηση με την οποία αντιμετωπίζονται στην Αμερική.»
Η παρατήρηση ανήκει στον Αμερικανό ιεραπόστολο Lorenzo Warriner Pease, ο οποίος έζησε στην Κύπρο μεταξύ 1834 και 1839 και κατέγραψε με σχολαστικότητα όσα έβλεπε γύρω του.
Και δεν έμεινε μόνο σε αυτό.
Σε άλλη καταγραφή σημειώνει ότι οι άνθρωποι αφρικανικής καταγωγής στην Κύπρο:
«seem to be regarded with the same respect as others of similar personal qualifications»
και ότι κατείχαν ακόμη και κυβερνητικές θέσεις, όπως φοροεισπράκτορες.
Ας το σκεφτούμε για λίγο.
Ένας Αμερικανός του 1836 έρχεται στην Οθωμανική Κύπρο και εντυπωσιάζεται επειδή οι μαύροι μπορούν να εργάζονται στο δημόσιο.
Όχι στη Βοστώνη.
Όχι στη Νέα Υόρκη.
Στην Κύπρο.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι μια άλλη παρατήρησή του από τη Λεύκα:
«A negro who had a little shop.»
Ένας μαύρος που είχε ένα μικρό κατάστημα.
Τελεία.
Ούτε εξηγήσεις. Ούτε έκπληξη. Ούτε περιγραφές τύπου «παράξενο θέαμα». Απλώς ένας καταστηματάρχης.
Η λεπτομέρεια αυτή είναι ίσως πιο αποκαλυπτική από πολλές σελίδες ιστορικής ανάλυσης. Αν η παρουσία ενός μαύρου καταστηματάρχη ήταν κάτι ασυνήθιστο, πιθανότατα θα το είχε σχολιάσει περισσότερο. Δεν το έκανε.
Βέβαια, δεν πρέπει να ωραιοποιούμε την πραγματικότητα. Ο ίδιος ο Pease καταγράφει επίσης την ύπαρξη δουλείας και δουλεμπορίου. Αναφέρει ότι δούλοι αφρικανικής καταγωγής μεταφέρονταν από την Αίγυπτο και τη Νουβία και πωλούνταν στην περιοχή. Η Κύπρος δεν ήταν κάποιος παράδεισος φυλετικής ισότητας.
Ήταν όμως αρκετά διαφορετική ώστε ένας Αμερικανός να θεωρήσει άξιο καταγραφής το γεγονός ότι οι μαύροι δεν αντιμετωπίζονταν με την ίδια περιφρόνηση που θεωρούσε φυσιολογική στην πατρίδα του.
Και εδώ αρχίζει να γίνεται πραγματικά ενδιαφέρουσα η ιστορία.
Συχνά ακούμε ότι οι άνθρωποι αφρικανικής καταγωγής εμφανίστηκαν στην Κύπρο μόλις τις τελευταίες δεκαετίες. Όμως οι πηγές του 19ου αιώνα λένε κάτι εντελώς διαφορετικό. Οι Αφρικανοί και οι απόγονοί τους ήταν ήδη μέρος της κυπριακής κοινωνίας. Ζούσαν, εργάζονταν, άνοιγαν καταστήματα, υπηρετούσαν στο κράτος και δημιουργούσαν οικογένειες.
Ίσως μάλιστα γι’ αυτό να μην τους συναντούμε συχνότερα στα βιβλία της ιστορίας. Όχι επειδή δεν υπήρχαν, αλλά επειδή ενσωματώθηκαν τόσο επιτυχημένα ώστε έπαψαν να θεωρούνται κάτι ξεχωριστό.
Το πιο ειρωνικό στοιχείο, πάντως, παραμένει άλλο.
Σχεδόν διακόσια χρόνια αργότερα, ένας Αμερικανός του 1836 εξακολουθεί να μας υπενθυμίζει κάτι που πολλοί θα δυσκολεύονταν να πιστέψουν:
Ότι σε μια εποχή που η Αμερική κρατούσε ακόμη εκατομμύρια ανθρώπους αλυσοδεμένους, ένας επισκέπτης της βρήκε την Κύπρο πιο ανεκτική απέναντι στους μαύρους από την ίδια του την πατρίδα.
Και αυτό από μόνο του αξίζει μια θέση στη συλλογική μας μνήμη.
*Ο Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης της συλλογικής μνήμης του κυπριακού εφημεριδικού Τύπου και ερευνητής ιστορικών τεκμηρίων.
Πηγές: Lorenzo Warriner Pease, The Diaries of Lorenzo Warriner Pease 1834–1839: An American Missionary in Cyprus and his Travels in the Holy Land, Asia Minor and Greece, επιμ. Rita C. Severis, CVAR/Severis Foundation/John Thomson, Through Cyprus with the Camera in the Autumn of 1878 (London, 1879)/CVAR-Severis Foundation/Sylvia Ioannou Foundation.
