Το βιβλίο του 1913 που καταγράφει ζώα τα οποία είχαν επιβιώσει από την αρχαιότητα μέχρι τον 20ό αιώνα
Του Κρίστοφερ Πιτσιλλίδη*
Δεν είναι όλες οι απώλειες μετρήσιμες.
Χιλιάδες αιγοπρόβατα θανατώνονται σήμερα στο πλαίσιο των μέτρων για την αντιμετώπιση του αφθώδους πυρετού. Πρόκειται για μια δύσκολη αλλά αναγκαία απόφαση, με στόχο την προστασία της κτηνοτροφίας και της οικονομίας.
Όμως υπάρχει και μια άλλη διάσταση, για την οποία ελάχιστοι μιλούν.
Τι συμβαίνει όταν, μαζί με τα κοπάδια, κινδυνεύει να χαθεί και ένα κομμάτι της ίδιας της ιστορίας της Κύπρου;
Πριν από 113 χρόνια, η Γερμανίδα αρχαιολόγος και λαογράφος Magda Ohnefalsch-Richterπεριόδευσε σε ολόκληρη την κυπριακή ύπαιθρο, καταγράφοντας ανθρώπους, έθιμα, επαγγέλματα, καλλιέργειες και ζώα.
Το αποτέλεσμα ήταν ένα από τα σημαντικότερα βιβλία που γράφτηκαν ποτέ για το νησί: το «Griechische Sitten und Gebräuche auf Cypern», που εκδόθηκε στο Βερολίνο το 1913.
Ξεφυλλίζοντας σήμερα το έργο της, συναντά κανείς μια παρατήρηση που αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Η συγγραφέας αναφέρει ότι οι αρχαιολογικές ανασκαφές είχαν δείξει πως στην Κύπρο εξακολουθούσε να εκτρέφεται το ίδιο παχύουρο πρόβατο που ήταν γνωστό ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ.
Δηλαδή μια αυτόχθονη φυλή που είχε επιβιώσει για περισσότερους από είκοσι τρεις αιώνες.
Δεν έμεινε όμως μόνο στην περιγραφή.
Το φωτογράφισε.
Στις σελίδες του βιβλίου σώζονται αυθεντικές φωτογραφίες από κοπάδια παχύουρων κυπριακών προβάτων, ενώ μία από τις λεζάντες γράφει χαρακτηριστικά «Fettschwanzschafherde» – «κοπάδι παχύουρων προβάτων».
Αποτελούν ανεκτίμητα τεκμήρια μιας Κύπρου που σήμερα ελάχιστοι γνωρίζουν.
Η Ohnefalsch-Richter αναφέρεται επίσης στην κυπριακή κατσίκα, την οποία χαρακτηρίζει γεροδεμένη και εξαιρετική, σημειώνοντας ότι ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα είχαν αρχίσει εισαγωγές ξένων φυλών.
Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, οι σελίδες αυτού του βιβλίου αποκτούν μια νέα επικαιρότητα.
Κανείς δεν αμφισβητεί ότι ο αφθώδης πυρετός πρέπει να αντιμετωπιστεί αποφασιστικά.
Όμως παράλληλα αξίζει να τεθεί ένα ερώτημα που αφορά την ιστορική και φυσική κληρονομιά της Κύπρου.
Υπάρχει πρόνοια ώστε να διατηρηθεί το γενετικό απόθεμα των αυτόχθονων κυπριακών φυλών, ακόμη και σε περιόδους κρίσης;
Γιατί αυτά τα ζώα δεν αποτελούν μόνο μέρος της αγροτικής οικονομίας.
Αποτελούν μέρος της συλλογικής μας μνήμης.
Είναι οι ίδιες φυλές που συνόδευσαν τους αρχαίους Κυπρίους, τους Βυζαντινούς, τους Φράγκους, τους Βενετούς, τους Οθωμανούς και τους πρώτους Βρετανούς.
Η ιστορία δεν βρίσκεται μόνο στους αρχαιολογικούς χώρους, στα κάστρα και στα μουσεία.
Βρίσκεται και στα ζωντανά στοιχεία του τόπου μας.
Και ίσως οι φωτογραφίες της Magda Ohnefalsch-Richter να μας θυμίζουν σήμερα κάτι που δεν πρέπει ποτέ να ξεχάσουμε.
Ότι όταν χάνεται μια αυτόχθονη φυλή, δεν χάνεται μόνο ένα ζώο.
Χάνεται ένας ζωντανός κρίκος που συνέδεε την Κύπρο του σήμερα με την Κύπρο των τελευταίων δύο χιλιάδων και πλέον χρόνων.
Πηγές
- Magda H. Ohnefalsch-Richter, Griechische Sitten und Gebräuche auf Cypern, Dietrich Reimer (Ernst Vohsen), Berlin, 1913.
- Magda H. Ohnefalsch-Richter, Ελληνικά Ήθη και Έθιμα στην Κύπρο: Με παρατηρήσεις για τη φυσιογνωσία και την οικονομία καθώς επίσης και για την πρόοδο κάτω από την αγγλική κυριαρχία, μετάφραση – εισαγωγή – σχόλια Άννα Γ. Μαραγκού, Πολιτιστικό Κέντρο Λαϊκής Τράπεζας, Λευκωσία, 1994.
- CVAR – Centre of Visual Arts and Research (Ίδρυμα Κώστα & Ρίτας Σεβέρη / Costas & Rita Severis Foundation), αρχειακό φωτογραφικό και βιβλιογραφικό υλικό της πρωτότυπης έκδοσης Griechische Sitten und Gebräuche auf Cypern.
*Ο Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης της συλλογικής μνήμης του κυπριακού εφημεριδικού Τύπου και ερευνητής ιστορικών τεκμηρίων της Κύπρου.
