Μια άγνωστη πτυχή της μεσαιωνικής και μεταβυζαντινής γραμματείας φέρνει την Κύπρο στο επίκεντρο αποκαλυπτικών κειμένων που αποδίδονταν στον προφήτη Δανιήλ. Η έρευνα οδηγεί από μια παλαιότερη «Όραση του Δανιήλ περί της νήσου Κύπρου» σε ένα κείμενο των αρχών της δεκαετίας του 1570, όπου καταγράφεται η εντυπωσιακή φράση «οὐαί σοι, Κύπρος» και η κατάληψη του νησιού από τον «Ισμαήλ». Πόσο παλιά είναι όμως πραγματικά η «προφητεία» και ποια κομμάτια της γράφτηκαν αφού οι Οθωμανοί είχαν ήδη κατακτήσει την Κύπρο;
Η αναζήτηση παλαιών προφητειών που συνδέουν την Κύπρο με πολέμους της Ανατολής οδηγεί σε ένα ελάχιστα γνωστό σώμα μεσαιωνικών αποκαλυπτικών κειμένων, χειρογράφων και χρησμών, τα οποία για αιώνες αντιγράφονταν, τροποποιούνταν και προσαρμόζονταν στα μεγάλα γεγονότα κάθε εποχής.
Ανάμεσά τους βρίσκεται ένα ψευδοδανιηλικό κείμενο με ιδιαίτερη σημασία για την Κύπρο: η «Ὅρασις Δανιὴλ περὶ τῆς νήσου Κύπρου», γνωστή στη διεθνή βιβλιογραφία ως The Vision of Daniel on the Island of Cyprus.
Πρέπει εξαρχής να γίνει μια ουσιώδης διευκρίνιση: δεν πρόκειται για κείμενο του βιβλικού προφήτη Δανιήλ ούτε αποτελεί μέρος της Παλαιάς Διαθήκης. Ανήκει στη μεγάλη ψευδεπίγραφη αποκαλυπτική παράδοση, στην οποία μεταγενέστεροι συγγραφείς απέδιδαν οράματα και προφητείες σε βιβλικά πρόσωπα προκειμένου να τους προσδώσουν κύρος.
Και όμως, η συγκεκριμένη παράδοση για την Κύπρο είναι πολύ παλαιότερη από την οθωμανική κατάκτηση του 1570-1571.
Η «Όραση του Δανιήλ» για την Κύπρο
Ο Lorenzo DiTommaso, στη συστηματική μελέτη του The Book of Daniel and the Apocryphal Daniel Literature, καταγράφει την «Όραση του Δανιήλ περί της νήσου Κύπρου» ως ξεχωριστό ψευδοδανιηλικό έργο και σημειώνει ότι σώζεται σε τουλάχιστον εννέα χειρόγραφα.
Σε χειρόγραφο της Biblioteca Marciana της Βενετίας το κείμενο φέρει τον χαρακτηριστικό ελληνικό τίτλο: «Περὶ τῆς νήσου Κύπρου τοῦ αὐτοῦ Δανιήλ»
Το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε από τον Erich Klostermann το 1895, στις σελίδες 122-123 των Analecta zur Septuaginta, Hexapla und Patristik. Ο DiTommaso επιβεβαιώνει τόσο την προέλευση όσο και τον τίτλο του κειμένου.
Η χρονολόγηση του αρχικού πυρήνα παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. Ο Hans Schmoldt έχει προτείνει το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα, ενώ ο Agostino Pertusi τοποθέτησε τη σύνθεση περίπου στο 1191. Ο András Kraft καταγράφει και τις δύο απόψεις, χωρίς συνεπώς να μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο ότι η μορφή που γνωρίζουμε σήμερα ανάγεται στην ύστερη αρχαιότητα.
Το σημαντικότερο, ωστόσο, είναι ότι ο πυρήνας της παράδοσης προϋπήρχε της οθωμανικής κατάκτησης της Κύπρου.
Τι έλεγε η παλαιότερη «προφητεία»
Η παλαιότερη ψευδοδανιηλική παράδοση δεν κατονομάζει, με βάση τα μέχρι σήμερα στοιχεία, τους Οθωμανούς ή τους Τούρκους.
Παρουσιάζει όμως την Κύπρο με ιδιαίτερα ζοφερό τρόπο.
Κυπριακή μελέτη που παραπέμπει απευθείας στην έκδοση του Klostermann αναφέρει ότι η Κύπρος περιγράφεται ως: «βυθισμένη στον βόρβορο και στο σκοτάδι» και ότι κυβερνάται: «από τον αστερισμό της Αφροδίτης του Ταύρου».
Στη συνέχεια αποδίδεται στην προφητεία η προειδοποίηση: «Δεν θα εκλείψει από σένα [την Κύπρο] ο χορός της πορνείας και της ασελγείας» και ακολουθεί η θεϊκή τιμωρία, από την οποία: «κανείς δεν μπορεί να διαφύγει».
Η ίδια μελέτη τοποθετεί το αποκαλυπτικό κείμενο στην εποχή των αραβικών επιδρομών, πιθανώς στον 7ο ή 8ο αιώνα, επισημαίνοντας ότι τα δεινά της Κύπρου παρουσιάζονται ως μορφή θεοδικίας. Η ακριβής χρονολόγηση, πάντως, όπως προκύπτει από τη διεθνή βιβλιογραφία, παραμένει ανοιχτή.
Αυτό είναι καθοριστικό: η ύπαρξη μιας αποκαλυπτικής παράδοσης ειδικά για την Κύπρο δεν δημιουργήθηκε από την οθωμανική κατάκτηση του 1570-1571. Η παράδοση προϋπήρχε. Αυτό που συνέβη αργότερα ήταν η προσαρμογή της στα γεγονότα της οθωμανικής επέκτασης.
«Οὐαί σοι, Κύπρος»
Το επόμενο στάδιο της έρευνας μας μεταφέρει στον 16ο αιώνα και σε ένα άλλο κείμενο, το Vaticinium de restitutione Constantinopoleos (BHG 1875b) – την «Προφητεία περί αποκαταστάσεως της Κωνσταντινουπόλεως».
Το 2022 ο András Kraft του Πανεπιστημίου της Βιέννης δημοσίευσε στο Byzantine and Modern Greek Studies την κριτική έκδοση, αγγλική μετάφραση και εκτενή μελέτη του έργου. Το κείμενο διασώζεται σε δύο βασικές παραλλαγές και δώδεκα χειρόγραφα.
Εδώ η αναφορά στην Κύπρο είναι συγκλονιστικά σαφής.
Στην πρώτη παραλλαγή διαβάζουμε: «πολλὰς νήσους ὁ Ἰσμαὴλ τροπώσει, καὶ παραδοθήσονται ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ»
και αμέσως μετά: «οὐαί σοι, Κύπρος… ὁ Ἰσμαὴλ λαμβάνει σε».
Σε νεοελληνική απόδοση: «Πολλά νησιά θα υποτάξει ο Ισμαήλ και θα παραδοθούν στο χέρι του… Αλίμονό σου, Κύπρε… ο Ισμαήλ σε καταλαμβάνει».
Η δεύτερη παραλλαγή είναι εξίσου χαρακτηριστική: «οὐαὶ καὶ σοί, Κύπρος… οἱ Ἰσμαηλῖται λαβεῖν σε».
Στο συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο, ο «Ισμαήλ», οι «Ισμαηλίτες» και οι «Αγαρηνοί» αποτελούν την αποκαλυπτική ορολογία με την οποία το κείμενο περιγράφει την οθωμανική δύναμη. Ο ίδιος ο Kraft εξηγεί ότι η αφήγηση φτάνει στην Κύπρο και περιγράφει την κατάληψή της από τους Οθωμανούς στις αρχές της δεκαετίας του 1570.
Αυτό είναι καθοριστικό: η ύπαρξη μιας αποκαλυπτικής παράδοσης ειδικά για την Κύπρο δεν δημιουργήθηκε από την οθωμανική κατάκτηση του 1570-1571. Η παράδοση προϋπήρχε. Αυτό που συνέβη αργότερα ήταν η προσαρμογή της στα γεγονότα της οθωμανικής επέκτασης.
